Home Υγεία Παγκόσμια Ημέρα Διαβήτη: Η έγκαιρη δράση σώζει ζωές

Παγκόσμια Ημέρα Διαβήτη: Η έγκαιρη δράση σώζει ζωές

Η 14η Νοεμβρίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα Διαβήτη καθώς συμπίπτει με τη μέρα γέννησης του Sir Frederick Banting, που μαζί με τον Charles Best και άλλους συνεργάτες συνέβαλε στην ανακάλυψη της ινσουλίνης το 1921.

Η μετέπειτα θεραπευτική της εφαρμογή σηματοδότησε μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στην ιστορία της ιατρικής, καθώς άλλαξε ριζικά την πρόγνωση και το προσδόκιμο ζωής των ατόμων με διαβήτη, ειδικά των ατόμων με διαβήτη τύπου 1.

Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Διαβήτη σηματοδοτεί την έναρξη της διετούς εκστρατείας 2026-2027, με κεντρικό μήνυμα την «Έγκαιρη δράση για τον Διαβήτη», αναδεικνύοντας τη σημασία της πρόληψης, της έγκαιρης διάγνωσης και της έγκαιρης πρόσβασης στην κατάλληλη θεραπεία και φροντίδα.

Ο σακχαρώδης διαβήτης είναι μία χρόνια διαταραχή του μεταβολισμού με κύρια έκφραση τα αυξημένα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα (υπεργλυκαιμία). Εμφανίζεται όταν το πάγκρεας δεν παράγει επαρκή ποσότητα ινσουλίνης ή όταν το σώμα δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά την ινσουλίνη που παράγεται (αντίσταση στην ινσουλίνη). Η χρόνια παραμονή της γλυκόζης σε υψηλά επίπεδα μπορεί σταδιακά να προκαλέσει βλάβες σε διάφορα όργανα του σώματος όπως η καρδιά, τα αγγεία, οι νεφροί, τα μάτια και τα νεύρα.

Μία από τις κύριες μορφές του σακχαρώδη διαβήτη είναι ο διαβήτης τύπου 1, με τον οποίο, σύμφωνα με την Παγκόσμια Ομοσπονδία Διαβήτη (IDF) ζουν 9 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως. Οφείλεται στην καταστροφή των κυττάρων του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη, από το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα. Μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία, αλλά συχνά εκδηλώνεται κατά την παιδική ή νεανική ηλικία και απαιτεί τη χορήγηση ινσουλίνης για την επιβίωση.

Ο συχνότερος τύπος σακχαρώδη διαβήτη είναι ο διαβήτης τύπου 2 που αφορά πάνω από 90 % των περιπτώσεων παγκοσμίως. Η αιτιολογία του είναι πολυπαραγοντική, με βασικούς μηχανισμούς την αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης και τη σταδιακή μείωση της παραγωγής ινσουλίνης από το πάγκρεας. Κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, η διατροφή, το αυξημένο σωματικό βάρος, η μειωμένη φυσική δραστηριότητα και η οικογενειακή προδιάθεση παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση και εξέλιξη του. Εμφανίζεται συχνότερα στους ενήλικες, ωστόσο τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξητική τάση εμφάνισης του σε νεαρότερες ηλικίες, ακόμη και σε παιδιά. Σε αντίθεση με τον διαβήτη τύπου 1, η θεραπεία του μπορεί να περιλαμβάνει και άλλα φάρμακα πέραν της ινσουλίνης.

Μια άλλη μορφή είναι ο διαβήτης κύησης που εμφανίζεται κατά το δεύτερο ή τρίτο τρίμηνο της κύησης, και συνήθως υποχωρεί μετά τον τοκετό. Αφορά περίπου μία στις εξι γεννήσεις παγκοσμίως και έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση του είναι σημαντική για την πρόληψη επιπλοκών στη μητέρα και στο παιδί.

Η έκταση του προβλήματος αποτυπώνεται στα επιδημιολογικά δεδομένα της IDF, σύμφωνα με τα οποία περίπου 589 εκατομμύρια ενήλικες ηλικίας 20-79 ετών ζούσαν με σακχαρώδη διαβήτη παγκοσμίως το 2024, δηλαδή περίπου ένας στους εννέα, με τον αριθμό τους να προβλέπεται να αυξηθεί στα 853 εκατομμύρια μέχρι το 2050. Τέσσερις στους πέντε ζούν σε χώρες χαμηλού και μέσου εισοδήματος. Ιδιαίτερης σημασίας είναι το γεγονός ότι πάνω από τέσσερις στους δέκα ενήλικες δεν γνωρίζουν ότι νοσούν. Στην Κύπρο σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, περίπου 106.1 χιλιάδες άτομα από 20-79 ετών ζούσαν με σακχαρώδη διαβήτη το 2024, με τον αριθμό τους να προβλέπεται να φτάσει τις 140 χιλιάδες μέχρι το 2050.

Η διάγνωση του σακχαρώδους διαβήτη μπορεί να τεθεί με απλές εργαστηριακές εξετάσεις, όπως η μέτρηση της γλυκόζης νηστείας, της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης ή της καμπύλης σακχάρου.Το πρόβλημα είναι ότι συχνά τα άτομα με διαβήτη, ιδιαίτερα τύπου 2 είναι ασυμπτωματικά ή παρουσιάζουν ήπια συμπτώματα στα οποία δεν δίνουν σημασία. Μάλιστα, μπορεί να μεσολαβήσουν αρκετά χρόνια από την εμφάνιση του διαβήτη τύπου 2 μέχρι τη διάγνωση του, με κίνδυνο στο διάστημα αυτό να αναπτυχθούν επιπλοκές. Συμπτώματα όπως η πολυουρία, η πολυδιψία, η ανεξήγητη απώλεια βάρους και η θόλωση της όρασης πρέπει να οδηγούν σε ιατρικό έλεγχο.

Οι επιπλοκές του σακχαρώδους διαβήτη περιλαμβάνουν τις οξείες, όπως τη διαβητική κετοξέωση, που μπορεί να αποτελεί την πρώτη εκδήλωση της νόσου, ιδιαίτερα σε παιδιά με τύπου 1 διαβήτη και απαιτεί άμεση ενδονοσοκομειακή αντιμετώπιση, καθώς και την υπογλυκαιμία, που αποτελεί επιπλοκή της θεραπείας με ινσουλίνη ή ορισμένα άλλα αντιδιαβητικά φάρμακα. Οι χρόνιες επιπλοκές εμφανίζονται σταδιακά κατά την πορεία της νόσου και σχετίζονται και με άλλους επιβαρυντικούς παράγοντες, όπως η υπέρταση, η δυσλιπιδαιμία και το κάπνισμα. Οι κυριότερες περιλαμβάνουν τη χρόνια νεφρική νόσο, τη διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια, τη νευροπάθεια, το διαβητικό πόδι και την αθηροσκληρυντική καρδιαγγειακή νόσο, που μπορεί να οδηγήσει σε έμφραγμα του μυοκαρδίου ή αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο. Οι επιπλοκές αυτές επιβαρύνουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των ατόμων με διαβήτη και συνδέονται με αυξημένη νοσηρότητα, νοσηλείες και πρόωρη θνησιμότητα.

Η μεγαλη συχνότητα του διαβήτη, το υψηλό ποσοστό των αδιάγνωστων περιπτώσεων και η σοβαρότητα των επιπλοκών αναδεικνύουν την ανάγκη για έγκαιρη δράση. Η προσπάθεια αυτή αφορά τόσο τους πολίτες και τους κοινωνικούς φορείς, όσο και τους επαγγελματίες υγείας και τις υγειονομικές αρχές κάθε χώρας.

Για τους πολίτες, ιδιαίτερη σημασία έχει η ενημέρωση σχετικά με τα συμπτώματα και τους παράγοντες κινδύνου εμφάνισης διαβήτη, η υιοθέτηση υγιεινών διατροφικών συνηθειών, η τακτική σωματική δραστηριότητα καθώς και η αναζήτηση ιατρικής συμβουλής και ελέγχου, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου. Η Διεθνής Ομοσπονδία Διαβήτη διαθέτει στην ιστοσελίδα της (worlddiabetesday.org) ένα σύντομο ερωτηματολόγιο (Test 2 Prevent) μέσω του οποιου μπορεί κάποιος να εκτιμήσει τον κινδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 στα επόμενα δέκα χρόνια.

Για τους επαγγελματίες υγείας, η έγκαιρη δράση περιλαμβάνει την αναγνώριση των ατόμων με αυξημένο κίνδυνο, την έγκαιρη διάγνωση, την κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση και τη συστηματική παρακολούθηση για την πρόληψη των επιπλοκών. Στην Κύπρο, ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο θεσμός του προσωπικού ιατρού στο πλαίσιο του ΓΕΣΥ, ο οποιος αποτελεί βασικό σημείο επαφής των πολιτών με το σύστημα υγείας και μπορεί να συμβάλει στην πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση. Παράλληλα, μεσα από την παραπομπή σε ειδικούς ιατρούς όπου χρειάζεται, συμβάλλει στην ολοκληρωμένη φροντιδα των ατόμων με διαβήτη.

Τέλος, οι υγειονομικές αρχές καλούνται να ενισχύσουν τα προγράμματα ενημέρωσης, πρόληψης και έγκαιρης διάγνωσης, εξασφαλίζοντας παράλληλα ισότιμη πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, φαρμακευτική αγωγή και συνεχή φροντίδα χωρίς διακρίσεις και στιγματισμό.

Η έγκαιρη διάγνωση και η πρόσβαση στην κατάλληλη φροντίδα αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία σήμερα, καθώς διανύουμε μια εποχή σημαντικής προόδου στη θεραπεία του σακχαρώδους διαβήτη και στην πρόληψη των επιπλοκών του. Η πρόοδος οφείλεται σε νεότερες κατηγορίες φαρμάκων που όχι μόνο μειώνουν τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα, αλλά παρέχουν επιπλέον οφέλη, όπως η καθυστέρηση της εμφάνισης ή της εξέλιξης των καρδιαγγειακών και νεφρικών επιπλοκών και σε συγκεκριμένες ομάδες ασθενών η μείωση των νοσηλειών και της θνησιμότητας. Σε αυτές περιλαμβάνονται κατηγορίες όπως οι αναστολείς συμμεταφορέων νατρίου-γλυκόζης (SGLT2i), οι αγωνιστές υποδοχέων GLP-1 και οι διπλοί αγωνιστές υποδοχέων GIP και GLP-1 . Οι δυο τελευταίες κατηγορίες έχουν επιπλέον το όφελος της σημαντικής μείωσης του σωματικού βάρους συμβάλλοντας έτσι και στην αντιμετώπιση της παχυσαρκίας.

Παράλληλα η ανάπτυξη της τεχνολογίας έχει διευκολύνει σημαντικά την παρακολούθηση και τη διαχείριση του σακχαρώδη διαβήτη. Οι αισθητήρες συνεχούς καταγραφής γλυκόζης έχουν μειώσει την ανάγκη για επανειλημμένες μετρήσεις με τρύπημα δακτύλου, παρέχοντας ταυτόχρονα πολύτιμες πληροφορίες τόσο στα άτομα με διαβήτη όσο και στον θεράποντα ιατρό. Παρομοίως οι αντλίες ινσουλίνης έχουν περιορίσει την ανάγκη για πολλαπλές ενέσεις ινσουλίνης καθημερινά, ενώ τα αυτοματοποιημένα συστήματα χορήγησης ινσουλίνης (AID) αναπροσαρμόζοντας τη χορήγηση μέσω ειδικών αλγορίθμων, διευκολύνουν ακόμη περισσότερο την καθημερινότητα των ατόμων με διαβήτη. Οι μελλοντικές προοπτικές είναι επίσης ενθαρρυντικές, με την ανάπτυξη νέων φαρμάκων και την περαιτέρω αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Σημαντικό μέρος αυτών των σύγχρονων θεραπευτικών και τεχνολογικών επιλογών είναι σήμερα διαθέσιμο και στην Κύπρο μέσω του ΓΕΣΥ. Στο διαβητολογικό κέντρο του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας καταβάλλεται καθημερινά προσπάθεια ώστε να παρέχεται στα άτομα με διαβήτη σφαιρική και ολοκληρωμένη φροντίδα και υποστήριξη . Μεσω του ΓΕΣΥ, οι δικαιούχοι έχουν πρόσβαση τόσο στα παλαιότερα, αλλα αποτελεσματικά αντιδιαβητικά φάρμακα όσο και σε νεότερες θεραπείες, συμπεριλαμβανομένων των αγωνιστών GLP-1 και GIP/GLP-1. Παρέχεται επίσης πρόσβαση σε αισθητήρες συνεχούς καταγραφής γλυκόζης και αντλίες ινσουλίνης συμπεριλαμβανομένων αυτοκόλλητων αντλιών (patch pumps) και συστημάτων αυτοματοποιημένης χορήγησης ινσουλίνης (AID) για τους ασθενείς που πληρούν τα σχετικά κριτήρια.

Στο κέντρο λειτουργεί ιατρείο αντλιών ινσουλίνης, ενώ η φροντίδα παρέχεται μέσα από διεπιστημονική συνεργασία και περιλαμβάνει εκπαίδευση των ασθενών, αξιολόγηση του διαβητικού ποδιού και παρακολούθηση για την πρόληψη επιπλοκών. Από φέτος, σε συνεργασία με το Παιδοενδοκρινολογικό τμήμα του Μακαρείου Νοσοκομείου, θα λειτουργήσει επίσης Ιατρείο Μετάβασης για νέους με τύπου 1 διαβήτη που ενηλικιώνονται, με στόχο την ομαλή μετάβαση τους από την παιδιατρική παρακολούθηση στη φροντίδα των ενηλίκων.Παράλληλα, μέσω του ΓΕΣΥ παρέχονται υπηρεσίες κλινικής διαιτολογίας και παραπομπής σε ποδολόγο στους δικαιούχους που πληρούν τα σχετικά κριτήρια.

Παρά την σημαντική πρόοδο στη θεραπεία του σακχαρώδους διαβήτη, η πρόκληση της έγκαιρης διάγνωσης και της πρόληψης παραμένει, Εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως εξακολουθούν να ζουν με διαβήτη χωρίς να το γνωρίζουν, ενώ πολλοί άλλοι δεν έχουν πρόσβαση στην κατάλληλη φροντίδα. Η έγκαιρη δράση σε πολλαπλά επίπεδα, που είναι και το κύριο μήνυμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας Διαβήτη, στοχεύει ακριβώς σε αυτό. Στην πρόληψη ή καθυστέρηση της εμφάνισης διαβήτη σε άτομα υψηλού κινδύνου, στην έγκαιρη διάγνωση και στην ισότιμη πρόσβαση, στην κατάλληλη θεραπεία και φροντίδα, με τελικό στόχο λιγότερες επιπλοκές, καλύτερη πρόγνωση και καλύτερη ποιότητα ζωής για άτομα με διαβήτη.

Γιώργος Πάρπας

Παθολόγος

Παθολογική Κλινική, Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας

Οργανισμός Κρατικών Υπηρεσιών Υγείας (ΟΚΥΠΥ)