Αν με τη λέξη «δυνατό» εννοούμε τη μεγαλύτερη εκρηκτική ισχύ που έχει απελευθερώσει ποτέ μια ανθρώπινη κατασκευή, η απάντηση είναι ξεκάθαρη: η Tsar Bomba.
Η τεράστια θερμοπυρηνική βόμβα της Σοβιετικής Ένωσης εξερράγη στις 30 Οκτωβρίου 1961 πάνω από το αρχιπέλαγος Νόβαγια Ζέμλια, στον Αρκτικό Ωκεανό. Περισσότερες από έξι δεκαετίες αργότερα, η έκρηξη των περίπου 50 μεγατόνων TNT παραμένει η ισχυρότερη πυρηνική έκρηξη που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ.
Όμως τι σημαίνουν πραγματικά 50 μεγατόνοι;
Μια έκρηξη δύσκολο να γίνει αντιληπτή
Ένας μεγατόνος αντιστοιχεί στην εκρηκτική ενέργεια ενός εκατομμυρίου τόνων TNT. Επομένως, οι 50 μεγατόνοι της Tsar Bomba αντιστοιχούσαν περίπου σε 50 εκατομμύρια τόνους TNT.
Για να αντιληφθούμε την κλίμακα, η βόμβα «Little Boy» που εξερράγη πάνω από τη Χιροσίμα το 1945 είχε απόδοση περίπου 15 κιλοτόνων. Η CTBTO αναφέρει ότι η Tsar Bomba ήταν πάνω από 3.000 φορές ισχυρότερη από εκείνη τη βόμβα, ενώ σε άλλη σύγκρισή της υπολογίζει την ισχύ της περίπου στο ισοδύναμο 4.000 βομβών της Χιροσίμα.
Η σύγκριση δεν σημαίνει ότι οι επιπτώσεις μιας πυρηνικής έκρηξης αυξάνονται γραμμικά με την ισχύ της. Δείχνει όμως πόσο ακραία ήταν η ενεργειακή κλίμακα του συγκεκριμένου όπλου.
Ήταν ακόμη μεγαλύτερη από όσο δοκιμάστηκε
Το ακόμη πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι η βόμβα που εξερράγη δεν χρησιμοποιήθηκε στην ισχυρότερη εκδοχή του σχεδιασμού της.
Ιστορικές πηγές του αμερικανικού Υπουργείου Άμυνας αναφέρουν ότι επρόκειτο για σχεδιασμό 100 μεγατόνων, ο οποίος στη δοκιμή περιορίστηκε στους 50. Το Lawrence Livermore National Laboratory σημειώνει επίσης ότι χρησιμοποιήθηκε η χαμηλότερης απόδοσης διαμόρφωση, μεταξύ άλλων για να περιοριστούν το fallout και οι κίνδυνοι για το αεροσκάφος και το πλήρωμα που μετέφεραν τη βόμβα.
Με άλλα λόγια, η ισχυρότερη έκρηξη που προκάλεσε ποτέ ο άνθρωπος προήλθε από ένα όπλο που, θεωρητικά, είχε σχεδιαστεί ώστε να μπορεί να γίνει ακόμη ισχυρότερο.
Πώς λειτουργούσε;
Η Tsar Bomba δεν ήταν μια απλή ατομική βόμβα σαν εκείνες της πρώτης γενιάς.
Ήταν θερμοπυρηνικό όπλο, δηλαδή όπλο στο οποίο χρησιμοποιούνται διαδοχικά πυρηνικές διεργασίες ώστε να επιτευχθούν αποδόσεις πολύ μεγαλύτερες από εκείνες των πρώτων όπλων σχάσης.
Η ίδια η κατασκευή ήταν γιγαντιαία: είχε μήκος περίπου 8 μέτρα, διάμετρο περίπου 2,1 μέτρα και βάρος περίπου 27 τόνους. Ήταν τόσο μεγάλη ώστε απαιτήθηκε τροποποιημένο στρατηγικό βομβαρδιστικό Tu-95 για τη μεταφορά της.
Τι συνέβη όταν εξερράγη;
Η βόμβα πυροδοτήθηκε στον αέρα, αρκετά χιλιόμετρα πάνω από το έδαφος.
Η έκρηξη δημιούργησε ένα τεράστιο νέφος που ανέβηκε δεκάδες χιλιόμετρα στην ατμόσφαιρα. Το National WWII Museum αναφέρει ότι το νέφος έφθασε περίπου τα 40 μίλια —περίπου 64 χιλιόμετρα— σε ύψος, ενώ καταγράφηκαν επιπτώσεις σε τεράστιες αποστάσεις.
Η ισχύς της ήταν τέτοια ώστε δεν είχε πλέον ιδιαίτερο νόημα να εξετάζεται ως ένα συνηθισμένο στρατιωτικό όπλο. Αμερικανική ιστορική έκθεση για την πυρηνική εποχή αναφέρει ότι το τεράστιο βάρος της την καθιστούσε πρακτικά προβληματική για στρατιωτική χρήση.
Η Tsar Bomba ήταν σε μεγάλο βαθμό μια ακραία επίδειξη του πόσο μακριά είχε φτάσει η πυρηνική τεχνολογία μέσα στην ένταση του Ψυχρού Πολέμου.
Ήταν ισχυρότερη από όλες τις βόμβες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μαζί;
Εδώ η σύγκριση γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή.
Το National WWII Museum εκτιμά ότι η απόδοση των 50 μεγατόνων ήταν περίπου δέκα φορές μεγαλύτερη από τη συνολική εκρηκτική ισχύ των συμβατικών πυρομαχικών που χρησιμοποιήθηκαν σε ολόκληρο τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Όλη αυτή η ενέργεια απελευθερώθηκε μέσα σε μία και μόνο πυρηνική έκρηξη.
Γιατί δεν κατασκευάζουμε σήμερα όλο και μεγαλύτερες βόμβες;
Το γεγονός ότι είναι τεχνικά δυνατό να κατασκευαστεί ένα εξαιρετικά μεγάλο θερμοπυρηνικό όπλο δεν σημαίνει ότι αποτελεί και πρακτικά αποτελεσματικό στρατιωτικό σύστημα.
Η Tsar Bomba ήταν τεράστια και βαριά. Στη μετέπειτα εξέλιξη των πυρηνικών οπλοστασίων, ιδιαίτερη σημασία απέκτησε η δυνατότητα τοποθέτησης πολύ μεγάλης καταστροφικής ισχύος σε μικρότερες κεφαλές που μπορούν να μεταφερθούν από πυραυλικά συστήματα.
Παράλληλα, η εποχή των τεράστιων ατμοσφαιρικών πυρηνικών δοκιμών άρχισε να περιορίζεται. Το 1963 υπογράφηκε η Συνθήκη Μερικής Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών, η οποία απαγόρευσε τις πυρηνικές δοκιμές στην ατμόσφαιρα, στο διάστημα και κάτω από το νερό.
Αργότερα, το 1996 άνοιξε προς υπογραφή η Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT), με στόχο την απαγόρευση όλων των πυρηνικών δοκιμαστικών εκρήξεων. Η συνθήκη δεν έχει ακόμη τεθεί σε ισχύ, καθώς δεν έχουν ολοκληρώσει την απαιτούμενη διαδικασία όλα τα συγκεκριμένα κράτη που προβλέπει το κείμενό της.
Είναι λοιπόν το ισχυρότερο πράγμα που δημιούργησε ο άνθρωπος;
Εξαρτάται από το πώς ορίζουμε τη λέξη «ισχυρότερο».
Υπάρχουν ανθρώπινες μηχανές που παράγουν τεράστια ισχύ, επιταχυντές που συγκεντρώνουν ενέργεια σε υποατομικά σωματίδια και λέιζερ που επιτυγχάνουν εξαιρετικά υψηλή στιγμιαία ισχύ.
Αν όμως το ερώτημα είναι ποια ανθρώπινη κατασκευή προκάλεσε τη μεγαλύτερη ελεγχόμενη έκρηξη που έχει καταγραφεί ποτέ, τότε μέχρι σήμερα κανείς δεν έχει ξεπεράσει την Tsar Bomba. Η έκρηξη των περίπου 50 μεγατόνων στις 30 Οκτωβρίου 1961 παραμένει η ισχυρότερη πυρηνική έκρηξη στην ιστορία.
Και ίσως αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό —και ταυτόχρονα ανησυχητικό— στοιχείο της ιστορίας της: ο άνθρωπος απέδειξε ότι μπορούσε να δημιουργήσει κάτι ακόμη ισχυρότερο, αλλά η μεγαλύτερη έκρηξη που πραγματοποίησε ποτέ ήταν ήδη αρκετή για να δείξει μέχρι πού μπορούσε να φτάσει η καταστροφική ισχύς της τεχνολογίας του.
