Η τροφή είναι κάτι που μας ενώνει όλους. Βρίσκεται στο οικογενειακό τραπέζι, στο σχολικό διάλειμμα, στη φιλοξενία, στις γιορτές και στην καθημερινότητά μας. Είναι στοιχείο πολιτισμού, υγείας και κοινωνικής συνοχής. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη διαχρονική της αξία, αναδύεται μια σύγχρονη πρόκληση: ένα σημαντικό μέρος των τροφίμων που παράγονται δεν καταναλώνεται ποτέ. Χάνεται ή απορρίπτεται κατά μήκος της διατροφικής αλυσίδας, με συνέπειες που αγγίζουν το περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνία.
Η διάκριση ανάμεσα στην «απώλεια» και τη «σπατάλη» τροφίμων είναι ουσιαστική. Η απώλεια αφορά τρόφιμα που καταστρέφονται ή υποβαθμίζονται από τη συγκομιδή μέχρι τη μεταποίηση και τη διανομή. Η σπατάλη αφορά τρόφιμα που είναι κατάλληλα για κατανάλωση, αλλά τελικά απορρίπτονται στο λιανεμπόριο, στην εστίαση και, κυρίως, στα νοικοκυριά. Με άλλα λόγια, πρόκειται όχι μόνο για τεχνικό ή οργανωτικό ζήτημα, αλλά και για θέμα καθημερινών επιλογών και νοοτροπίας.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα στοιχεία είναι ενδεικτικά της έκτασης του προβλήματος. Σύμφωνα με έκθεση της UNEP, το 2021 παρήχθησαν πάνω από 58 εκατομμύρια τόνοι απορριμμάτων τροφίμων, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 131 κιλά ανά κάτοικο¹. Τα νοικοκυριά ευθύνονται για το 53% της συνολικής σπατάλης². Η Κύπρος συγκαταλέγεται μεταξύ των χωρών με υψηλή σπατάλη τροφίμων ανά κάτοικο, γεγονός που καθιστά το ζήτημα ιδιαίτερα επίκαιρο για τη δική μας κοινωνία. Τα φρούτα, τα λαχανικά και τα δημητριακά βρίσκονται σταθερά ανάμεσα στα τρόφιμα που απορρίπτονται συχνότερα³. Οι επιπτώσεις δεν είναι μόνο οικονομικές. Η σπατάλη τροφίμων αντιστοιχεί περίπου στο 16% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που συνδέονται με το σύστημα τροφίμων της ΕΕ³, επιβαρύνει τη διαχείριση αποβλήτων και συνεπάγεται άσκοπη χρήση νερού, ενέργειας και γης. Με άλλα λόγια, όταν πετάμε τρόφιμα, δεν πετάμε μόνο ένα προϊόν, αλλά και τους φυσικούς πόρους που χρησιμοποιήθηκαν για την παραγωγή του.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο της αναθεώρησης της Οδηγίας-Πλαίσιο για τα Απόβλητα (2008/98/EC), έχει θέσει δεσμευτικούς στόχους έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030⁴. Τα κράτη μέλη καλούνται να μειώσουν τη σπατάλη τροφίμων κατά 10% στη μεταποίηση και επεξεργασία και κατά 30% στο λιανεμπόριο, την εστίαση και τα νοικοκυριά. Η στρατηγική αυτή βασίζεται στην ιεραρχία χρήσης τροφίμων, που δίνει προτεραιότητα στην πρόληψη, στην αναδιανομή πλεονασμάτων για ανθρώπινη κατανάλωση, στη χρήση ως ζωοτροφή ή σε άλλες εφαρμογές και, μόνο ως έσχατη λύση, στην απόρριψη.
Σε αυτή την αλλαγή, η εκπαίδευση κατέχει κομβική θέση. Στην Κύπρο, την οριζόντια εφαρμογή της Αναθεωρημένης Εθνικής Πολιτικής για την Εκπαίδευση για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη και την Πράσινη Μετάβαση 20305 σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης έχει αναλάβει η Μονάδα Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη του Υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας. Η Μονάδα αποτελεί τον κεντρικό φορέα σχεδιασμού, συντονισμού και υποστήριξης της ενσωμάτωσης των αρχών της αειφορίας στο εκπαιδευτικό σύστημα. Υπό την εποπτεία της λειτουργούν τα Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, υλοποιούνται προγράμματα σε σχολικές μονάδες και οργανώνονται δράσεις επιμόρφωσης εκπαιδευτικών, ημερίδες και διαδικτυακά σεμινάρια που εστιάζουν, μεταξύ άλλων, στη σπατάλη τροφίμων. Mέσα από αυτές τις παιδαγωγικές δράσεις δίνεται έμφαση στη βιωματική εμπλοκή των μαθητών και μαθητριών μέσα από δραστηριότητες όπως η καταγραφή αποβλήτων τροφίμων, δημιουργία σχολικών κήπων και εφαρμογή πρακτικών κομποστοποίησης. Ενδεικτικά, τα Διαδικτυακά Σεμινάρια για τη Σπατάλη Τροφίμων6, που οργανώνει η Μονάδα Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη στο πλαίσιο δράσεων της ΜΕΠΑΑ για την προώθηση της μείωσης της σπατάλης τροφίμων, στοχεύουν στην ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση μαθητών/μαθητριών γύρω από τη διαχείριση, τις επιπτώσεις και τους τρόπους μείωσης της σπατάλης τροφίμων, προάγοντας υπεύθυνες και αειφόρες πρακτικές στην καθημερινή ζωή και στην κοινωνία.
Βεβαίως, η αλλαγή δεν περιορίζεται στο σχολικό περιβάλλον. Το νοικοκυριό παραμένει κρίσιμος χώρος παρέμβασης. Ο προγραμματισμός αγορών και γευμάτων, η σωστή αποθήκευση τροφίμων και η δημιουργική αξιοποίηση περισσευμάτων μπορούν να μειώσουν σημαντικά τη σπατάλη. Μικρές, συνειδητές επιλογές έχουν τη δύναμη να διαμορφώσουν μια διαφορετική καθημερινότητα.
Η αντιμετώπιση της σπατάλης τροφίμων συνιστά μια «τριπλή νίκη»: εξοικονομεί τρόφιμα, μειώνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και ενισχύει την οικονομική ανθεκτικότητα. Από τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις μέχρι τη σχολική πράξη και το οικογενειακό τραπέζι, η μετάβαση σε ένα πιο δίκαιο και βιώσιμο σύστημα τροφίμων περνά μέσα από τη γνώση, την ευθύνη και τη δράση.
| Παρτακίδου Σιμόνη, M.Sc.
ΒΔ Δημοτικής Εκπαίδευσης Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας ΚΠΕ Πεδουλά Μονάδα ΕΠΑΑ |
Χατζηαχιλλέως Στέλλα, Ph.D.
Εκπαιδευτικός Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας ΚΠΕ Πεδουλά Μονάδα ΕΠΑΑ |
Βιβλιογραφικές Αναφορές
1 European Commission. Commission Staff Working Document Impact Assessment Report Accompanying the document Directive of the European Parliament and of the Council amending Directive 2008/98/EC on waste (2023).
2 Eurostat. (2024). Food waste and food waste prevention – estimates (Statistics Explained – PDF). European Commission. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/SEPDF/cache/110448.pdf
3 Sanyé Mengual E., Sala S. (2023). Consumption Footprint and Domestic Footprint: Assessing the environmental impacts of EU consumption and production. Publications Office of the European Union, Luxembourg.
4 European Commission. (n.d.). Waste Framework Directive. European Commission – Environment. https://tinyurl.com/5k25tuux
5 Εθνική Στρατηγική για την Εκπαίδευση για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη και την Πράσινη Μετάβαση 2030. https://sch.cy/mc/1066/stratigiki_aeiforos_anaptyxi_kai_prasini_metavasi.pdf
6 ΥΠΑΝ- Μονάδα Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη: Διαδικτυακά Σεμινάρια για την Σπατάλη Τροφής. https://mepaa.moec.gov.cy/index.php/el/epimorfosi/imerides-seminaria-sinedria/48-epimorfosi/sxoliki-xronia-2022-2023/265-diadiktyaka-seminaria-spatali-trofimon
