Από τις ιστορίες των Ιμαλαΐων μέχρι τα εργαστήρια της σύγχρονης ιατρικής, οι επιστήμονες προσπαθούν να εξηγήσουν πώς ορισμένοι γιόγκι κατορθώνουν να επιβραδύνουν τις ζωτικές λειτουργίες τους σε βαθμό που μοιάζουν νεκροί.
Εδώ και δεκαετίες, ιστορίες από την Ινδία και το Νεπάλ προκαλούν δέος αλλά και έντονο σκεπτικισμό. Γιόγκι και πνευματικοί δάσκαλοι φέρονται να εισέρχονται σε τόσο βαθιές καταστάσεις διαλογισμού, ώστε ο σφυγμός τους να εξαφανίζεται και η αναπνοή τους να γίνεται σχεδόν ανεπαίσθητη. Για ορισμένους πιστούς πρόκειται για απόδειξη υπερφυσικών δυνάμεων. Για την επιστήμη, όμως, η εξήγηση είναι πολύ πιο γήινη – και εξίσου εντυπωσιακή.
Το ερώτημα που απασχολεί τους ερευνητές δεν είναι αν οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να σταματήσουν πραγματικά την καρδιά τους, αλλά μέχρι ποιο σημείο ο ανθρώπινος οργανισμός μπορεί, μέσω της εκπαίδευσης και του διαλογισμού, να ελέγξει λειτουργίες που θεωρούνται αυτόματες.
Η πιο γνωστή υπόθεση είναι εκείνη του Ινδού γκουρού Ashutosh Maharaj. Μετά τον θάνατό του το 2014, οι οπαδοί του υποστήριζαν ότι δεν είχε πεθάνει, αλλά βρισκόταν σε κατάσταση βαθιάς διαλογιστικής έκστασης (samadhi), περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για να επανέλθει. Οι γιατροί, αντίθετα, διαπίστωσαν απουσία καρδιακής και αναπνευστικής λειτουργίας και τον χαρακτήρισαν κλινικά νεκρό. Η υπόθεση έφτασε μέχρι τα δικαστήρια, αναδεικνύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στην πίστη και την ιατρική.
Η καρδιά δεν σταματά – απλώς επιβραδύνει εντυπωσιακά
Παρά τους εντυπωσιακούς ισχυρισμούς, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει καμία αξιόπιστη επιστημονική απόδειξη ότι ένας υγιής άνθρωπος μπορεί να παραμείνει ζωντανός με πλήρη διακοπή της καρδιακής λειτουργίας.
Αυτό που έχει καταγραφεί σε αρκετές επιστημονικές μελέτες είναι κάτι διαφορετικό: ορισμένοι εξαιρετικά εκπαιδευμένοι γιόγκι μπορούν να μειώσουν θεαματικά τον καρδιακό τους ρυθμό, την αρτηριακή πίεση, την αναπνοή και συνολικά τον μεταβολισμό τους.
Σε ορισμένες περιπτώσεις ο καρδιακός παλμός γίνεται τόσο αδύναμος ώστε δεν ανιχνεύεται εύκολα με απλή ψηλάφηση του σφυγμού ή ακόμη και με στηθοσκόπιο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η καρδιά έχει σταματήσει. Με πιο ευαίσθητες μεθόδους, όπως το ηλεκτροκαρδιογράφημα (ECG), εξακολουθεί να καταγράφεται ηλεκτρική δραστηριότητα.
Το μυστικό βρίσκεται στον μεταβολισμό
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι το κλειδί βρίσκεται στην εντυπωσιακή μείωση των ενεργειακών αναγκών του οργανισμού.
Κατά τη διάρκεια βαθύτατου διαλογισμού, η κατανάλωση οξυγόνου μειώνεται αισθητά, η αναπνοή γίνεται εξαιρετικά αργή και το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα –το οποίο σχετίζεται με την ξεκούραση και τη χαλάρωση– κυριαρχεί σχεδόν ολοκληρωτικά.
Η κατάσταση αυτή θυμίζει σε έναν βαθμό τη χειμερία νάρκη ορισμένων ζώων ή αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν «αναστολή του μεταβολισμού». Δεν πρόκειται όμως για πραγματική αναστολή της ζωής. Ο εγκέφαλος, η καρδιά και τα υπόλοιπα ζωτικά όργανα συνεχίζουν να λειτουργούν, απλώς με πολύ μικρότερες ενεργειακές απαιτήσεις.
Έρευνες σε γιόγκι που μελετήθηκαν με σύγχρονο εξοπλισμό έδειξαν ότι η αναπνευστική δραστηριότητα μπορεί να μειωθεί σε ελάχιστα επίπεδα, ενώ ο καρδιακός παλμός γίνεται εξαιρετικά ασθενής, χωρίς όμως να εξαφανίζεται.
Γιατί οι γιατροί παλαιότερα πίστευαν ότι η καρδιά είχε σταματήσει;
Ένα μέρος του μύθου δημιουργήθηκε λόγω των περιορισμών της τεχνολογίας.
Πριν από μερικές δεκαετίες, η διάγνωση βασιζόταν κυρίως στην ακρόαση της καρδιάς και στην ψηλάφηση του σφυγμού. Αν ο παλμός ήταν υπερβολικά αδύναμος ή ακανόνιστος, μπορούσε εύκολα να δοθεί η εντύπωση ότι είχε εξαφανιστεί.
Σήμερα, με τη χρήση ηλεκτροκαρδιογράφων, υπερήχων καρδιάς και άλλων σύγχρονων μεθόδων παρακολούθησης, οι επιστήμονες μπορούν να διαπιστώσουν ότι ακόμη και στις πιο ακραίες περιπτώσεις εξακολουθεί να υπάρχει καρδιακή δραστηριότητα.
Ορισμένοι γιόγκι χρησιμοποιούν επίσης ειδικές τεχνικές αναπνοής, όπως η δοκιμασία Valsalva, που μπορούν προσωρινά να μειώσουν σημαντικά τον καρδιακό ρυθμό και την ένταση του παλμού, χωρίς όμως να σταματούν την καρδιά.
Τα όρια της ανθρώπινης φυσιολογίας
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι ικανότητες αυτές δεν αποτελούν υπερφυσικά φαινόμενα, αλλά ακραίες εκφράσεις της προσαρμοστικότητας του ανθρώπινου οργανισμού.
Η πολυετής εξάσκηση στον διαλογισμό φαίνεται ότι επιτρέπει σε ορισμένους ανθρώπους να ασκούν ασυνήθιστα μεγάλο έλεγχο στο αυτόνομο νευρικό σύστημα, επηρεάζοντας τον καρδιακό ρυθμό, την αναπνοή και τις ορμόνες του στρες. Ωστόσο, ακόμη και οι πιο εντυπωσιακές καταγραφές δεν αποδεικνύουν ότι κάποιος μπορεί να επιβιώσει χωρίς λειτουργία της καρδιάς.
Με άλλα λόγια, η επιστήμη δεν απορρίπτει ότι οι γιόγκι μπορούν να πετυχαίνουν εκπληκτικές φυσιολογικές μεταβολές. Απορρίπτει όμως τον ισχυρισμό ότι καταργούν τους βασικούς νόμους της βιολογίας.
Ίσως τελικά το πραγματικό θαύμα να μην είναι ότι κάποιος μπορεί να «σταματήσει» την καρδιά του, αλλά ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος, μέσω της συστηματικής άσκησης και του διαλογισμού, μπορεί να επηρεάσει σε τόσο μεγάλο βαθμό λειτουργίες που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε απολύτως ανεξέλεγκτες. Και αυτό από μόνο του παραμένει ένα από τα πιο συναρπαστικά πεδία έρευνας της σύγχρονης νευροεπιστήμης.
