«Η κλιματική αλλαγή υπάρχει πραγματικά ή πρόκειται για μια ακόμη υπερβολή;». Πρόκειται για ένα ερώτημα που ακούγεται ολοένα και συχνότερα, ιδιαίτερα μετά από κάθε ακραίο καιρικό φαινόμενο ή κάθε νέα διεθνή διάσκεψη για το κλίμα. Παρά τη δημόσια αντιπαράθεση και τις πολιτικές διαφωνίες, η επιστημονική κοινότητα εμφανίζεται σχεδόν ομόφωνη: η Γη θερμαίνεται, η αλλαγή του κλίματος είναι μετρήσιμη και ο κυριότερος παράγοντας αυτής της μεταβολής είναι οι ανθρώπινες δραστηριότητες, κυρίως η καύση ορυκτών καυσίμων και η εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου.
Η συζήτηση, επομένως, δεν αφορά πλέον το αν η κλιματική αλλαγή είναι πραγματική, αλλά το πόσο γρήγορα εξελίσσεται, ποιες θα είναι οι συνέπειές της και πόσο αποτελεσματικά μπορούν οι κοινωνίες να περιορίσουν τις επιπτώσεις της. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η επιστήμη δεν λειτουργεί με δογματικές βεβαιότητες, αλλά με τη συνεχή αξιολόγηση των διαθέσιμων δεδομένων. Και τα δεδομένα, σήμερα, είναι περισσότερα και ακριβέστερα από ποτέ.
Οι αριθμοί που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση
Η μέση θερμοκρασία του πλανήτη έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,1°C σε σχέση με τα επίπεδα της προβιομηχανικής εποχής. Η αύξηση αυτή μπορεί να φαίνεται μικρή, ωστόσο για το παγκόσμιο κλιματικό σύστημα θεωρείται εξαιρετικά σημαντική, καθώς ακόμη και μικρές μεταβολές στη μέση θερμοκρασία αρκούν για να επηρεάσουν τις βροχοπτώσεις, τους ανέμους, τα ωκεάνια ρεύματα και τη συχνότητα των ακραίων καιρικών φαινομένων.
Εξίσου αποκαλυπτικό είναι το γεγονός ότι τα τελευταία δέκα χρόνια συγκαταλέγονται στα θερμότερα που έχουν καταγραφεί από τότε που ξεκίνησαν οι συστηματικές μετρήσεις της θερμοκρασίας του πλανήτη. Κάθε νέο έτος καταρρίπτει ή πλησιάζει τα προηγούμενα θερμικά ρεκόρ, επιβεβαιώνοντας μια σταθερή ανοδική τάση και όχι μια τυχαία διακύμανση του κλίματος.
Παράλληλα, οι δορυφορικές παρατηρήσεις καταγράφουν συνεχή συρρίκνωση των παγετώνων και του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική, ενώ τα τεράστια παγοκαλύμματα της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής χάνουν κάθε χρόνο δισεκατομμύρια τόνους πάγου. Το λιώσιμο αυτό συμβάλλει άμεσα στην άνοδο της στάθμης των θαλασσών, η οποία σήμερα αυξάνεται με μέσο ρυθμό περίπου 3,3 χιλιοστών τον χρόνο, απειλώντας παράκτιες περιοχές και μικρά νησιωτικά κράτη.
Ακόμη πιο ανησυχητικές είναι οι μετρήσεις για το διοξείδιο του άνθρακα. Η συγκέντρωσή του στην ατμόσφαιρα έχει φθάσει σε επίπεδα που δεν είχαν παρατηρηθεί εδώ και περισσότερο από δύο εκατομμύρια χρόνια, σύμφωνα με τα γεωλογικά αρχεία. Η αύξηση αυτή συνδέεται άμεσα με την καύση άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου από την έναρξη της Βιομηχανικής Επανάστασης μέχρι σήμερα.
Η σχεδόν καθολική συμφωνία των επιστημόνων
Στη δημόσια συζήτηση ακούγεται συχνά ότι «οι επιστήμονες διαφωνούν». Στην πραγματικότητα, αυτό δεν ανταποκρίνεται στα διαθέσιμα στοιχεία.
Ανεξάρτητες μελέτες που ανέλυσαν δεκάδες χιλιάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις καταλήγουν ότι τουλάχιστον το 97% των επιστημόνων που ασχολούνται ενεργά με το κλίμα συμφωνούν πως η υπερθέρμανση του πλανήτη προκαλείται κυρίως από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Νεότερες αναλύσεις ανεβάζουν το ποσοστό αυτό σε πάνω από 99%, γεγονός που καθιστά την επιστημονική συναίνεση συγκρίσιμη με εκείνη που υπάρχει για τη θεωρία της εξέλιξης ή για τη σχέση μεταξύ καπνίσματος και καρκίνου του πνεύμονα.
Η συναίνεση αυτή δεν προκύπτει από πολιτικές αποφάσεις ούτε από ψηφοφορίες. Είναι το αποτέλεσμα χιλιάδων ανεξάρτητων ερευνών, οι οποίες δημοσιεύονται σε επιστημονικά περιοδικά, αξιολογούνται από άλλους ειδικούς και επαληθεύονται διαρκώς από νέα δεδομένα.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC), η οποία δεν πραγματοποιεί δική της έρευνα, αλλά αξιολογεί και συνθέτει τα αποτελέσματα χιλιάδων επιστημονικών μελετών από όλο τον κόσμο. Οι εκθέσεις της θεωρούνται το πληρέστερο σημείο αναφοράς για τη διεθνή επιστημονική κοινότητα και χρησιμοποιούνται από κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς και φορείς χάραξης πολιτικής.
Τα ακραία καιρικά φαινόμενα
Ένα ακόμη ερώτημα που τίθεται συχνά είναι κατά πόσο οι καταστροφικές πυρκαγιές, οι παρατεταμένοι καύσωνες, οι πλημμύρες και οι ξηρασίες οφείλονται αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή.
Οι επιστήμονες απαντούν με προσοχή. Κανένα μεμονωμένο γεγονός δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε τέτοια φαινόμενα να εμφανίζονται συχνότερα, να διαρκούν περισσότερο και να είναι εντονότερα. Με άλλα λόγια, η κλιματική αλλαγή δεν «δημιουργεί» κάθε ακραίο φαινόμενο, αλλά αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα εκδήλωσής του και ενισχύει τη σφοδρότητά του.
Τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη, η Βόρεια Αμερική και πολλές περιοχές της Ασίας έχουν βιώσει πρωτοφανείς καύσωνες, ιστορικές πλημμύρες και εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές, γεγονότα που, σύμφωνα με τις επιστημονικές αναλύσεις, συνάδουν με τις προβλέψεις των κλιματικών μοντέλων.
Γιατί εξακολουθεί να υπάρχει αμφισβήτηση;
Παρά την ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση, η κλιματική αλλαγή εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης. Οι ειδικοί αποδίδουν το φαινόμενο αυτό σε ένα μίγμα παραγόντων: οικονομικά συμφέροντα, παραπληροφόρηση, ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, αλλά και στη δυσκολία πολλών ανθρώπων να αντιληφθούν μια διαδικασία που εξελίσσεται σε βάθος δεκαετιών και όχι μέσα σε λίγους μήνες.
Αρκετές έρευνες επισημαίνουν ότι η οργανωμένη παραπληροφόρηση γύρω από το κλίμα αξιοποιεί συχνά την ύπαρξη ελάχιστων αντίθετων φωνών για να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η επιστήμη βρίσκεται σε κατάσταση αβεβαιότητας, κάτι που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Το πραγματικό ερώτημα
Σήμερα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει κλιματική αλλαγή. Η επιστημονική απάντηση σε αυτό είναι σαφής και τεκμηριωμένη.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι αν οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις και οι κοινωνίες θα κινηθούν αρκετά γρήγορα ώστε να περιορίσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και να προσαρμοστούν στις νέες κλιματικές συνθήκες. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί του IPCC, κάθε δέκατο του βαθμού που αποφεύγεται μεταφράζεται σε μικρότερες περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις για τις επόμενες γενιές.
