Υπολογιστής στη δουλειά, κινητό στα διαλείμματα, τηλεόραση το βράδυ και ξανά κινητό λίγο πριν από τον ύπνο. Για πολλούς ανθρώπους, η επαφή με μια οθόνη καταλαμβάνει πλέον μεγάλο μέρος της ημέρας.
Τι συμβαίνει όμως πραγματικά στο σώμα όταν περνάμε πολλές συνεχόμενες ώρες μπροστά σε οθόνες;
Οι επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στα μάτια. Μπορούν να εμφανιστούν από τον αυχένα και τη μέση μέχρι τον ύπνο, ιδιαίτερα όταν η πολύωρη χρήση συνδυάζεται με παρατεταμένο κάθισμα και ελάχιστα διαλείμματα.
1. Ανοιγοκλείνουμε λιγότερο τα μάτια
Ένα από τα πρώτα πράγματα που αλλάζουν όταν συγκεντρωνόμαστε σε μια οθόνη είναι κάτι που συνήθως δεν αντιλαμβανόμαστε: το ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων.
Μελέτες έχουν καταγράψει σημαντική μείωση της συχνότητας των βλεφαρισμών κατά τη χρήση ψηφιακών συσκευών, ενώ αυξάνονται και οι ατελείς βλεφαρισμοί. Αυτό επηρεάζει τη σταθερότητα της δακρυϊκής στιβάδας που καλύπτει την επιφάνεια του ματιού.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ξηρότητα, κάψιμο, αίσθηση ξένου σώματος, ερεθισμός ή δακρύρροια.
2. Τα μάτια κουράζονται από τη συνεχή κοντινή εργασία
Για ώρες κοιτάζουμε μια επιφάνεια σε σχετικά μικρή απόσταση, διαβάζουμε μικρά γράμματα και μετακινούμε συνεχώς το βλέμμα μεταξύ διαφορετικών σημείων.
Έτσι μπορεί να εμφανιστεί η λεγόμενη ψηφιακή καταπόνηση των ματιών (digital eye strain), γνωστή και ως computer vision syndrome. Στα συχνότερα συμπτώματα περιλαμβάνονται θολή όραση, κόπωση των ματιών, ξηροφθαλμία, ερεθισμός και πονοκέφαλος.
Το σημαντικό είναι ότι η καταπόνηση αυτή δεν σημαίνει ότι η οθόνη καταστρέφει μόνιμα τα μάτια. Η American Academy of Ophthalmology σημειώνει ότι η παρατεταμένη θέαση μπορεί να προκαλέσει προσωρινή ενόχληση, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία ότι το μπλε φως που εκπέμπουν οι συνηθισμένες οθόνες προκαλεί οφθαλμική νόσο.
3. Αυχένας, ώμοι και μέση αρχίζουν να «διαμαρτύρονται»
Το πρόβλημα συχνά δεν είναι μόνο η οθόνη, αλλά η θέση στην οποία μένουμε για να την κοιτάζουμε.
Όταν το κεφάλι γέρνει προς τα εμπρός, οι ώμοι κλείνουν ή καθόμαστε για μεγάλο διάστημα σε κακή θέση, μπορεί να εμφανιστούν πόνος και δυσκαμψία στον αυχένα, στους ώμους και στη μέση. Αυτά καταγράφονται επίσης μεταξύ των συμπτωμάτων που σχετίζονται με την παρατεταμένη χρήση υπολογιστή.
Η σωστή εργονομία έχει σημασία: κατάλληλο ύψος καρέκλας, στήριξη της σπονδυλικής στήλης, σωστή θέση της οθόνης και πόδια που στηρίζονται σωστά μπορούν να μειώσουν την επιβάρυνση.
4. Μπορεί να εμφανιστεί πονοκέφαλος
Μετά από ώρες εργασίας κάποιοι αισθάνονται πίεση γύρω από τα μάτια ή πονοκέφαλο.
Ο πονοκέφαλος περιλαμβάνεται στα αναγνωρισμένα συμπτώματα της ψηφιακής καταπόνησης και μπορεί να συνυπάρχει με οπτική κόπωση, ξηροφθαλμία και μυοσκελετική ένταση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πονοκέφαλος μετά τη χρήση υπολογιστή προκαλείται από την οθόνη. Επίμονοι, έντονοι ή ασυνήθιστοι πονοκέφαλοι χρειάζονται διαφορετική αξιολόγηση.
5. Το βράδυ η οθόνη μπορεί να μπερδέψει τον ύπνο
Εδώ το πότε χρησιμοποιούμε την οθόνη έχει σημασία.
Το φως αποτελεί βασικό σήμα για το βιολογικό μας ρολόι. Η έκθεση σε φως με σημαντικό μπλε φάσμα κατά τις βραδινές ώρες μπορεί να ενισχύσει την εγρήγορση και να δυσκολέψει την προετοιμασία του οργανισμού για ύπνο.
Γι’ αυτό η χρήση κινητού στο κρεβάτι δεν είναι ακριβώς ίδια με τη χρήση μιας οθόνης το μεσημέρι.
Και εδώ υπάρχει ένας διαδεδομένος μύθος: τα ειδικά γυαλιά που μπλοκάρουν το μπλε φως δεν αποτελούν απαραίτητα τη λύση. Η American Academy of Ophthalmology αναφέρει ότι δεν χρειάζεται να αγοράσουμε ειδικά γυαλιά υπολογιστή για προστασία από το μπλε φως και προτείνει, μεταξύ άλλων, περιορισμό της βραδινής χρήσης.
6. Υπάρχει όμως και κάτι μεγαλύτερο από την ίδια την οθόνη: το κάθισμα
Αν οι πολλές ώρες μπροστά στον υπολογιστή σημαίνουν ταυτόχρονα πολλές ώρες σχεδόν χωρίς κίνηση, τότε μπαίνει στην εξίσωση η καθιστική συμπεριφορά.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει ως καθιστική συμπεριφορά τον χρόνο που περνάμε ξύπνιοι καθιστοί ή ξαπλωμένοι με πολύ χαμηλή ενεργειακή δαπάνη. Σε αυτήν περιλαμβάνεται και μεγάλο μέρος του χρόνου μπροστά σε οθόνες.
Σε βάθος χρόνου, υψηλά επίπεδα καθιστικής συμπεριφοράς στους ενήλικες συνδέονται με δυσμενέστερες εκβάσεις υγείας, μεταξύ άλλων αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων και διαβήτη τύπου 2. Αυτό αφορά κυρίως το παρατεταμένο καθισιό και τη χαμηλή σωματική δραστηριότητα, όχι κάποια μυστηριώδη επίδραση της οθόνης πάνω στο σώμα.
Τι μπορούμε να κάνουμε;
Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε τις οθόνες. Για τους περισσότερους αυτό θα ήταν άλλωστε αδύνατο.
Τα συχνά διαλείμματα, το να κοιτάζουμε τακτικά σε μεγαλύτερη απόσταση, να θυμόμαστε να ανοιγοκλείνουμε πλήρως τα μάτια, να έχουμε σωστά οργανωμένο χώρο εργασίας και να σηκωνόμαστε και να κινούμαστε μέσα στην ημέρα μπορούν να περιορίσουν αρκετές από τις ενοχλήσεις. Οι ανασκοπήσεις υποστηρίζουν τα συχνά διαλείμματα ως χρήσιμη πρακτική, αν και τα δεδομένα για συγκεκριμένους κανόνες, όπως το γνωστό «20-20-20», δεν είναι τόσο ισχυρά όσο συχνά παρουσιάζεται.
Το πιο ενδιαφέρον, λοιπόν, είναι ότι η οθόνη δεν επηρεάζει μόνο τα μάτια. Όταν οι ώρες συσσωρεύονται χωρίς διαλείμματα, το σώμα αρχίζει να στέλνει μικρά μηνύματα: ξηρά μάτια, θολή όραση, πονοκέφαλο, σφιγμένο αυχένα, κουρασμένη μέση και, αν η χρήση συνεχίζεται μέχρι αργά, δυσκολότερο ύπνο.
Και ίσως το καλύτερο «αντίδοτο» να είναι πολύ πιο απλό από κάποιο ειδικό προϊόν: σήκω, κινήσου, κοίταξε μακριά και δώσε για λίγο στα μάτια και στο σώμα σου κάτι διαφορετικό από μια οθόνη.
Πηγές: American Academy of Ophthalmology, Cleveland Clinic Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Mayo Clinic και επιστημονικές ανασκοπήσεις για την ψηφιακή καταπόνηση των ματιών.
