Προσκεφαλοειδείς λάβες του Τροόδους. Οι κόκκινες γραμμές προστέθηκαν από τον φωτογράφο για την ανάδειξη των περιγραμμάτων. Ronny (https://www.geodiversite.net/auteur137) / Wikimedia Commons. Οι μικρογραφίες ενδέχεται να είναι περικομμένες. CC BY-SA 3.0.
Οι στρογγυλεμένες μάζες βράχου που μοιάζουν με στοιβαγμένα μαξιλάρια σχηματίστηκαν όταν λάβα συνάντησε θαλασσινό νερό. Σήμερα βρίσκονται στην ξηρά της Κύπρου. Οι προσκεφαλοειδείς λάβες του Τροόδους διατηρούν έτσι ένα χειροπιαστό ίχνος από τον πυθμένα ενός ωκεανού που υπήρχε πριν από περίπου 92 εκατομμύρια χρόνια.
Προσκεφαλοειδείς λάβες του Τροόδους. Οι κόκκινες γραμμές προστέθηκαν από τον φωτογράφο για την ανάδειξη των περιγραμμάτων. Ronny (https://www.geodiversite.net/auteur137) / Wikimedia Commons. Οι μικρογραφίες ενδέχεται να είναι περικομμένες. CC BY-SA 3.0.
Η γεωλογική ιστορία του νησιού ξεκινά πολύ πριν αποκτήσει τη σημερινή μορφή του. Το οφιολιθικό σύμπλεγμα του Τροόδους είναι τμήμα αρχαίου ωκεάνιου φλοιού και υλικού από τον ανώτερο μανδύα, που ανυψώθηκε και εκτέθηκε στην επιφάνεια. Η καλή διατήρησή του το κάνει ένα από τα σημαντικότερα φυσικά εργαστήρια για τη μελέτη της δημιουργίας ωκεάνιου φλοιού.
Η λάβα παγώνει απ’ έξω
Οταν το θερμό υλικό εκχύνεται υποθαλάσσια, το εξωτερικό του ψύχεται γρήγορα. Σχηματίζεται ένας στερεός φλοιός, ενώ στο εσωτερικό η λάβα μπορεί ακόμη να κινείται. Η συνεχιζόμενη παροχή παραμορφώνει τον φλοιό, τον διαρρηγνύει και δημιουργεί νέους λοβούς. Η επανάληψη αυτής της διαδικασίας δίνει τα χαρακτηριστικά «μαξιλάρια».
Οι γεωλόγοι εξετάζουν τα περιγράμματα, τις επιφάνειες επαφής και την εσωτερική δομή τους για να καταλάβουν πώς προχώρησε η ροή. Η γρήγορη ψύξη μπορεί να δημιουργήσει υαλώδες εξωτερικό περίβλημα, ενώ ο κατακερματισμός του υλικού αφήνει διαφορετικά πετρώματα ανάμεσα στις λάβες. Το σχήμα είναι η αρχή της παρατήρησης· η χημική και η μικροσκοπική εξέταση συμπληρώνουν την ιστορία.
Στο φαράγγι του ποταμού Ακακίου, κοντά στο Καλό Χωριό Ορεινής, εκτίθενται εντυπωσιακά τμήματα της ηφαιστειακής ακολουθίας. Οι κατώτερες προσκεφαλοειδείς λάβες περιλαμβάνονται στον διεθνή κατάλογο γεωλογικής κληρονομιάς της IUGS. Η αναγνώριση αφορά συγκεκριμένη γεωλογική θέση και την επιστημονική της σημασία.
Από πού ανέβαινε το μάγμα
Στον αρχαίο ωκεάνιο φλοιό, το μάγμα δεν έφτανε στην επιφάνεια από έναν μοναδικό σωλήνα. Διέσχιζε ρωγμές και, όταν στερεοποιούνταν μέσα τους, σχημάτιζε φλέβες. Στο Τρόοδος διατηρούνται σμήνη τέτοιων φλεβών, που βοηθούν να ανασυντεθεί το σύστημα τροφοδοσίας των υποθαλάσσιων εκχύσεων.
Η ακολουθία των πετρωμάτων επιτρέπει στους ερευνητές να μελετούν διαφορετικά βάθη του αρχαίου συστήματος. Η σημερινή τους έκθεση δεν είναι απλή κατακόρυφη φωτογραφία του παλιού βυθού: τεκτονικές κινήσεις, περιστροφές, ανύψωση και διάβρωση έχουν μεσολαβήσει. Γι’ αυτό η γεωλογική χαρτογράφηση συνδυάζει πολλές θέσεις και πολλούς τύπους μετρήσεων.
Σημαντικό κεφάλαιο είναι και τα μεταλλεύματα της Κύπρου. Η κυκλοφορία θερμών ρευστών μέσα στον ωκεάνιο φλοιό συνδέεται με τον σχηματισμό θειούχων κοιτασμάτων. Νεότερες χρονολογήσεις εξετάζουν πόσο κοντά χρονικά συνέβησαν ο μαγματισμός και η υδροθερμική δραστηριότητα. Ετσι, ένας παλιός μεταλλευτικός χώρος μπορεί να φωτίζει ερωτήματα που αφορούν τη λειτουργία ενός αρχαίου ωκεανού.
Ενα αρχείο που χρειάζεται να μείνει στη θέση του
Η επίσκεψη σε μια τέτοια θέση αποκτά άλλο ενδιαφέρον όταν ο βράχος διαβάζεται ως τεκμήριο. Οι επαφές ανάμεσα στις λάβες, μια φλέβα που τις τέμνει ή τα θραύσματα ανάμεσά τους δίνουν πληροφορίες για τη σειρά των γεγονότων. Η αφαίρεση κομματιών και οι ανεξέλεγκτες παρεμβάσεις μπορούν να καταστρέψουν αυτή τη σχέση.
Η φωτογραφία του άρθρου δείχνει πραγματικές λάβες του Τροόδους. Οι κόκκινες γραμμές προστέθηκαν από τον φωτογράφο για να ξεχωρίζουν ορισμένα περιγράμματα. Το στοιχείο που αξίζει να αναζητήσει ο επισκέπτης είναι η ίδια η μορφή του πετρώματος: μια μικρή επιφάνεια κυπριακής γης που διατηρεί τον τρόπο με τον οποίο κάποτε δημιουργήθηκε βυθός.
Της Ολοίβιας
