Το συγκλονιστικό εύρημα που αποκάλυψε το μακροβιότερο θηλαστικό του πλανήτη
Το 2007, στα παγωμένα νερά της Αλάσκας, μια φαινομενικά συνηθισμένη κυνηγετική εξόρμηση της αυτόχθονης κοινότητας των Inupiat εξελίχθηκε σε μια από τις πιο εντυπωσιακές ιστορίες που έχουν καταγραφεί στη θαλάσσια βιολογία. Καθώς οι κυνηγοί επεξεργάζονταν μια φάλαινα του είδους Balaena mysticetus (bowhead whale), οι επιστήμονες παρατήρησαν κάτι ασυνήθιστο: βαθιά μέσα στο σώμα της βρισκόταν ένα μεταλλικό θραύσμα από εκρηκτικό καμάκι του 19ου αιώνα.
Το εύρημα δεν αποτελούσε απλώς μια ιστορική περιέργεια. Έμελλε να προσφέρει μία από τις πιο ισχυρές αποδείξεις ότι οι φάλαινες αυτές μπορούν να ζήσουν περισσότερο από δύο αιώνες, καθιστώντας τες τα μακροβιότερα θηλαστικά που γνωρίζει η επιστήμη.
Ένα «μήνυμα» από τον 19ο αιώνα
Το θραύσμα αναγνωρίστηκε από τον ιστορικό John Bockstoce του New Bedford Whaling Museum ως μέρος ενός εκρηκτικού καμακιού που χρησιμοποιούνταν στα τέλη του 19ου αιώνα από τους Αμερικανούς φαλαινοθήρες. Η συγκεκριμένη τεχνολογία είχε κατοχυρωθεί με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας το 1879 και χρησιμοποιήθηκε κυρίως μεταξύ 1885 και 1895.
Με άλλα λόγια, η φάλαινα είχε δεχθεί το χτύπημα πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, κατάφερε να διαφύγει και συνέχισε να ζει κουβαλώντας το μεταλλικό θραύσμα μέσα στο σώμα της για περίπου 115 έως 120 χρόνια.
Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι το ζώο είχε γεννηθεί πιθανότατα πριν από το 1890. Όταν εντοπίστηκε, είχε ήδη επιβιώσει από πολέμους, οικονομικές κρίσεις, δύο παγκόσμιους πολέμους και ολόκληρες γενιές ανθρώπων.
Οι «γίγαντες» της Αρκτικής
Οι bowhead whales ζουν αποκλειστικά στις παγωμένες θάλασσες της Αρκτικής και της υποαρκτικής ζώνης. Πρόκειται για τεράστια θαλάσσια θηλαστικά που μπορούν να φθάσουν τα 18 μέτρα μήκος και να ζυγίζουν μέχρι και 90 τόνους.
Διαθέτουν το παχύτερο στρώμα λίπους από οποιοδήποτε άλλο θηλαστικό, το οποίο σε ορισμένα σημεία ξεπερνά τα 50 εκατοστά. Αυτό τους επιτρέπει να επιβιώνουν σε θερμοκρασίες κάτω από το μηδέν, ενώ μπορούν ακόμη και να σπάζουν λεπτό στρώμα πάγου με το τεράστιο κεφάλι τους για να αναπνεύσουν.
Παρά το μέγεθός τους, οι φάλαινες αυτές είναι γνωστές για τον ήρεμο χαρακτήρα τους και κινούνται αργά, γεγονός που τις κατέστησε εύκολο στόχο κατά την εποχή της εντατικής εμπορικής φαλαινοθηρίας.
Από την παραλίγο εξαφάνιση στην ανάκαμψη
Κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, οι bowhead whales κυνηγήθηκαν μαζικά για το λίπος και τις μπαλένες τους. Οι πληθυσμοί τους μειώθηκαν δραματικά, φθάνοντας σε λιγότερα από 3.000 άτομα.
Η εμπορική φαλαινοθηρία ουσιαστικά τερματίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920, ενώ σήμερα το είδος προστατεύεται διεθνώς. Εξαίρεση αποτελούν οι περιορισμένες παραδοσιακές θηρεύσεις που πραγματοποιούν οι αυτόχθονες κοινότητες της Αλάσκας για λόγους επιβίωσης και διατήρησης της πολιτιστικής τους κληρονομιάς.
Χάρη στα μέτρα προστασίας, οι πληθυσμοί έχουν ανακάμψει σημαντικά και σήμερα εκτιμάται ότι αριθμούν από 10.000 έως και 23.000 άτομα, ανάλογα με τον πληθυσμό που εξετάζεται.
Πώς υπολογίζουν οι επιστήμονες την ηλικία τους;
Η ηλικία μιας φάλαινας δεν μπορεί να προσδιοριστεί εύκολα. Οι επιστήμονες όμως έχουν αναπτύξει μια ιδιαίτερα αξιόπιστη μέθοδο, εξετάζοντας τον φακό του ματιού.
Στον φακό υπάρχει το αμινοξύ ασπαρτικό οξύ, το οποίο με την πάροδο του χρόνου μετατρέπεται σταδιακά από τη μία μοριακή μορφή στην άλλη με σταθερό ρυθμό. Μετρώντας την αναλογία των δύο μορφών, οι ερευνητές μπορούν να εκτιμήσουν με αξιοσημείωτη ακρίβεια την ηλικία του ζώου.
Με τη μέθοδο αυτή, ήδη από το 1999, επιστήμονες είχαν διαπιστώσει ότι αρκετές bowhead whales ξεπερνούσαν τα 100 χρόνια ζωής, ενώ μία υπολογίστηκε ότι είχε ηλικία περίπου 211 ετών.
Το μυστικό της μακροζωίας
Τα τελευταία χρόνια, οι bowhead whales βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας για τη γήρανση. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι διαθέτουν εξαιρετικά αποτελεσματικούς μηχανισμούς επιδιόρθωσης του DNA, γεγονός που μειώνει τη συσσώρευση γενετικών βλαβών και περιορίζει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.
Πρόσφατες μελέτες έχουν εντοπίσει πρωτεΐνες που φαίνεται να επιδιορθώνουν το γενετικό υλικό πολύ αποτελεσματικότερα από ό,τι συμβαίνει στους ανθρώπους. Οι ανακαλύψεις αυτές ενδέχεται στο μέλλον να συμβάλουν στην ανάπτυξη νέων θεραπειών κατά της γήρανσης και ασθενειών που σχετίζονται με αυτήν.
Ένα ζωντανό κομμάτι ιστορίας
Το καμάκι που παρέμεινε για περισσότερο από έναν αιώνα στο σώμα της φάλαινας δεν αποτελεί απλώς ένα εντυπωσιακό ιστορικό εύρημα. Είναι μια υπενθύμιση της απίστευτης ανθεκτικότητας της ζωής και της ικανότητας ορισμένων οργανισμών να επιβιώνουν για χρονικά διαστήματα που ξεπερνούν κατά πολύ την ανθρώπινη εμπειρία.
Όταν εκείνη η φάλαινα δέχθηκε το χτύπημα, ο ηλεκτρισμός μόλις άρχιζε να αλλάζει τον κόσμο και τα αυτοκίνητα δεν είχαν ακόμη κυριαρχήσει στους δρόμους. Όταν τελικά εντοπίστηκε το καμάκι μέσα στο σώμα της, ο άνθρωπος είχε ήδη στείλει διαστημόπλοια στον Άρη και χρησιμοποιούσε δορυφόρους για να παρακολουθεί τους ωκεανούς.
Λίγα ζώα στον πλανήτη μπορούν κυριολεκτικά να «κουβαλούν» μέσα τους τόσο μεγάλο κομμάτι της ανθρώπινης ιστορίας. Και ακόμη λιγότερα μπορούν να μας διδάξουν τόσα πολλά για τα μυστικά της μακροζωίας
