Home Τα νέα της Επιστήμης «Βουλεύτρια», «δικάστρια», «πρυτάνισσα» — Τι λέει η Γλωσσολογική Εταιρεία Κύπρου

«Βουλεύτρια», «δικάστρια», «πρυτάνισσα» — Τι λέει η Γλωσσολογική Εταιρεία Κύπρου

Το βήμα και τα έδρανα στην αίθουσα της Ολομέλειας της Βουλής των Ελλήνων

Γιατί η λέξη «πωλήτρια» ακούγεται αυτονόητη, ενώ η «βουλεύτρια» προκαλεί συζήτηση; Και γιατί η «μαγείρισσα» είναι οικεία, ενώ η «πρυτάνισσα» ξενίζει ορισμένους ομιλητές και ομιλήτριες; Με τοποθέτησή της για τα θηλυκά επαγγελματικά ουσιαστικά, η Γλωσσολογική Εταιρεία Κύπρου απαντά σε ερωτήματα που έχουν τεθεί στον δημόσιο διάλογο. Οπως εξηγεί, τύποι όπως «βουλεύτρια», «δικάστρια» και «πρυτάνισσα» είναι γραμματικά ορθοί και σχηματίζονται με καταλήξεις που χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες στην ελληνική.

Πώς σχηματίζονται οι θηλυκοί τίτλοι

Η ελληνική διαθέτει καθιερωμένα πρότυπα σχηματισμού θηλυκών ουσιαστικών. Η κατάληξη «-τρια» εμφανίζεται σε λέξεις όπως «χορεύτρια» και «πωλήτρια». Το ίδιο πρότυπο ακολουθούν η «βουλεύτρια» και η «δικάστρια». Αντίστοιχα, η «πρυτάνισσα» σχηματίζεται με την κατάληξη «-ισσα», που συναντάμε σε οικείες λέξεις όπως «μαγείρισσα».

Η Εταιρεία συνδέει τη σπανιότερη χρήση ορισμένων τίτλων με την ιστορικά περιορισμένη πρόσβαση των γυναικών σε συγκεκριμένα επαγγέλματα και δημόσια αξιώματα. Οταν οι γυναίκες άρχισαν να καταλαμβάνουν θέσεις που επί μακρόν κατείχαν κυρίως άνδρες, προέκυψαν περισσότερες περιστάσεις στις οποίες χρειαζόταν να κατονομαστούν με βάση την ιδιότητά τους. Τα μέσα για τον σχηματισμό αυτών των τίτλων υπήρχαν ήδη στη γλώσσα.

Πώς επηρεάζει την αποδοχή το κύρος ενός αξιώματος

Η συχνότητα με την οποία ακούμε μια λέξη επηρεάζει το πόσο φυσική μάς φαίνεται. Η Εταιρεία επισημαίνει ότι ένας τύπος μπορεί να ακούγεται σπάνια επειδή οι περιστάσεις χρήσης του είναι περιορισμένες ή επειδή υπάρχει κοινωνική επιφύλαξη απέναντί του. Κατά την εκτίμησή της, οι αντιδράσεις φαίνεται να εντείνονται όταν πρόκειται για θέσεις υψηλού κοινωνικού κύρους.

Η «δικάστρια» και η «καθαρίστρια», για παράδειγμα, ακολουθούν το ίδιο γραμματικό πρότυπο, αλλά συχνά αντιμετωπίζονται διαφορετικά. Παρόμοια διαφορά εντοπίζει η Εταιρεία ανάμεσα στην «πρυτάνισσα» και τη «μαγείρισσα». Ιστορικά, σημειώνει, ο αρσενικός τίτλος συνδέθηκε με το κύρος θέσεων στις οποίες κυριαρχούσαν οι άνδρες. Αυτή η σύνδεση μπορεί να επηρεάζει ακόμη και σήμερα την προτίμηση για διατυπώσεις όπως «η πρύτανης» ή «η δικαστής».

Η Εταιρεία εξετάζει επίσης την αντίληψη ότι η κατάληξη «-ισσα» έχει υποτιμητική χροιά. Υπενθυμίζει ότι η ίδια κατάληξη απαντά σε λέξεις όπως «βασίλισσα», «αρχόντισσα» και «καπετάνισσα». Τα παραδείγματα δείχνουν γιατί η κοινωνική αξιολόγηση ενός συγκεκριμένου τίτλου χρειάζεται να εξετάζεται χωριστά από τη γραμματική του μορφή.

Η πρώην δικαστικός Κατερίνα Σακελλαροπούλου με τον Μάικλ Χίγκινς στη Μάλτα το 2022

Τι δείχνει η γενική πτώση

Η ανακοίνωση εξετάζει και ένα πρακτικό ζήτημα κλίσης. Οταν χρησιμοποιείται ο τύπος «η δικαστής», στη γενική συναντάμε επιλογές όπως «της δικαστή» και «της δικαστού». Στην περίπτωση της πρυτανικής ιδιότητας, δίπλα στο «η πρύτανης» εμφανίζεται και η αρχαιότροπη διατύπωση «η πρύτανις – της πρυτάνεως». Η Εταιρεία σημειώνει ότι ο τύπος «πρύτανις» ήταν ιστορικά αρσενικός.

Με τους θηλυκούς τύπους η κλίση ακολουθεί οικεία πρότυπα. Η «δικάστρια» δίνει στη γενική «της δικάστριας», η «βουλεύτρια» «της βουλεύτριας» και η «πρυτάνισσα» «της πρυτάνισσας». Η διαφορά γίνεται πιο εύκολα αντιληπτή μέσα σε φράσεις όπως «η απόφαση της δικάστριας» ή «η ομιλία της πρυτάνισσας».

Η παρουσία των γυναικών στον δημόσιο λόγο

Για τη Γλωσσολογική Εταιρεία Κύπρου, η συζήτηση αφορά και το πώς γίνεται ορατή η παρουσία των γυναικών στη δημόσια ζωή. Η χρήση τίτλων όπως «βουλεύτρια», «δικάστρια», «καπετάνισσα» και «διδακτόρισσα» κατονομάζει ρητά τις γυναίκες που κατέχουν αυτές τις ιδιότητες, μεταξύ άλλων σε χώρους όπου η συμμετοχή τους ήταν ιστορικά περιορισμένη.

Η Εταιρεία παρατηρεί ότι η χρήση αυτών των τύπων διευρύνεται και υπογραμμίζει ότι η αρχική αμηχανία απέναντι σε μια λέξη μπορεί να υποχωρήσει όσο αυτή ακούγεται συχνότερα. Σε μια είδηση για τη Βουλή, σε μια δικαστική ανταπόκριση ή σε μια ανακοίνωση πανεπιστημίου, οι θηλυκοί τίτλοι αξιοποιούν τους διαθέσιμους γραμματικούς τύπους της ελληνικής για να αποδώσουν με σαφήνεια την ιδιότητα του προσώπου.